magazine

Healing environment

tekst: Petra Jansen

Wie de term ‘healing environment’ googled krijgt 2,5 miljoen hits. Er is zoveel over geschreven dat het overzicht kwijt is. Tijd voor duidelijkheid: BNI-lid Petra Jansen legt in zeven stappen uit wat healing environment inhoudt.

Wat is healing environment?
“Healing environment is een term die uit de VS is gekomen. In de jaren negentig verschenen daar de eerste artikelen over onderzoeken naar andere leefomgevingen in zorginstellingen. Deze onderzoeken waren een reactie op de klinische, kille en onpersoonlijke sfeer in ziekenhuizen. Een omgeving zal natuurlijk niet echt ‘healend’ werken, maar kan wel de psyche positief beïnvloeden, en zo indirect bijdragen aan herstel. Ook op de medewerkers in zorginstellingen zal een omgeving die volgens de ontwerpprincipes van healing environment is vormgegeven, een positieve invloed hebben. Omdat in Nederland de situatie niet beter was dan in de VS, vond het uitgangsprincipe van healing environment ook hier veel aanhangers. In de afgelopen jaren zijn dan ook vele nieuwe ziekenhuizen opgeleverd die ontworpen zijn volgens dit gedachtegoed.”

Wat zijn de uitgangspunten van healing environment?
“De algemene uitgangsprincipes zijn helder: zet de mens, patiënt, bewoner centraal! Ga bij het ontwerpen van een (binnen)ruimte uit van de gebruiker en kijk hoe je het voor deze persoon zo goed mogelijk kan maken. Dus niet het functionele staat op de eerste plaats, maar het scheppen van een goed interieur, waarin je je als gebruiker goed voelt. Maar wat is goed? De laatste jaren is er zoveel onderzoek verschenen over healing environment dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Daardoor is er de sleet een beetje in gekomen en zijn er vervolgens ook vraagtekens bij het hele gebeuren geplaatst.”

Welke vraagtekens zijn er bij healing environment?
“Healing environment is niet zaligmakend, dat moet helder zijn. In de eerste plaats dient er in een instelling goede zorg te zijn, en voldoende zorg. Healing environment is daaraan ondersteunend, niet meer, niet minder. Net zo goed als in een restaurant: lekker eten smaakt nog beter als de omgeving er gewoon prima uitziet. Maar slecht eten wordt niet opeens lekker eten in een prachtig interieur, dan blijft het slecht eten. Het belangrijkste vraagteken dat erbij wordt geplaatst is het volgende. Door medewerkers in de zorg wordt het als probleem ervaren dat de directie van een zorginstelling de instelling mooi aankleedt volgens de principes van healing environment. Vervolgens gaat de directie korten op zorgpersoneel, omdat de omgeving immers toch al ‘healing’ is! En dat is natuurlijk nooit de bedoeling.”

Maar hoe kan je er wel mee aan de slag?
“Zoals reeds aangegeven, is er heel veel onderzoek gedaan. Als deze onderzoeken goed wetenschappelijk zijn opgezet en uitgevoerd (dus aan vele criteria voldoen), kunnen hieruit gegevens komen die van nut zijn. Zo kennen we in de geneeskunde evidence based handelen, dat wil zeggen, medisch handelen dat bewezen effectief is. Uit het vele onderzoek naar de effecten van healing environment zijn wetenschappelijk bewezen resultaten gekomen: evidence based design, wordt dit genoemd. Je moet goed weten welke onderdelen van het design in het kader van healing environment voldoen aan het evidence based design, en welke onderdelen mogelijk een positieve bijdrage leveren, maar waarvan de effectiviteit niet wetenschappelijk bewezen is.”  

Wat zijn de kenmerkende ontwerpprincipes van healing environment?
Er zijn vier aspecten die bewezen effectief (evidence based) zijn: groen en uitzicht op groen; geluid (de akoestiek moet in orde zijn); ventilatie en frisse lucht; licht en verlichting. Verder zijn heel belangrijk  (maar niet bewezen effectief): de menselijke maat; kleurgebruik; materialisatie; routing (natural mapping). Al deze aspecten samen noem ik het healing design.”  

Als het allemaal zo ingewikkeld ligt, waarom is healing environment dan toch interessant?
“Nu, natuurlijk omdat het healing design het werkterrein van onze beroepsgroep is! En, niet alleen voor ziekenhuizen en zorginstellingen is dit interessant, ook voor het scheppen van binnenruimtes in kantoren, scholen en dergelijke, zijn de uitgangsprincipes niet verkeerd, dus doe er je voordeel mee. Kennis van de uitgangsprincipes maakt het bovendien makkelijker om goede, slimme keuzes te maken bij je ontwerpen.”   

Hoeveel mensen zouden er baat bij kunnen hebben?
“Het is altijd handig om even te weten over welke omvang je praat, in cijfers. In Nederland zijn ongeveer 100.000 mensen woonachtig in een verzorgingshuis of verpleeghuis, 30.000 mensen wonen intramuraal in een algemeen instituut voor gehandicaptenzorg en er zijn 145 ziekenhuizen met samen 46.000 bedden. Je kan dus stellen dat iedere dag zo'n 176.000 mensen in een zorginstelling of ziekenhuis verblijven. Hiernaast worden de specialisten en de huisartsen dagelijks bezocht door 150.000 mensen. En verder zijn er nog de (niet-zieke) bezoekers en de medewerkers (400.000) van deze instellingen. Vaak wordt aangegeven dat een healing environment, bijvoorbeeld in een ziekenhuis, belangrijker is voor de medewerkers dan voor de patiënten die er verblijven. Immers, medewerkers brengen veel meer tijd in deze ruimtes door.”

Meer weten?
Kijk op de website van Petra Jansen, Care & Cure Design, www.careencuredesign.nl, lees het boek van Noor Mens en Cor Wagenaar, Healing environment - anders bouwen voor betere zorg (STAGG, 2009) of surf naar wikipedia (Engels) voor nuttige verwijzingen.