magazine

Blauw licht tegen de winterdip

tekst: Petra Jansen
beeld: Petra Jansen

Een winterdip. Wie heeft er in deze tijd van het jaar geen last van? We voelen ons allemaal wel eens somber of depressief. Wat heeft zo’n dip met de kleur blauw te maken? En waarom is het handig, nuttig en zakelijk interessant om als interieurarchitect hier iets vanaf te weten? BNI-lid Petra Jansen, interieurarchitect en arts, legt uit waarom.

Wat is een winterdip?
Ruim een miljoen Nederlanders heeft er last van: in het najaar en in de winter voel je je voortdurend moe. Je wil het liefst elke dag om negen uur naar bed en ook overdag ben je niet vooruit te branden. Je hebt zin om de hele dag door te eten, vooral lekkere zoete koek en snoep, je kunt je slecht concentreren en je bent snel afgeleid. Je ziet alles wat somber en bent geneigd beslissingen voor je uit te schuiven. En dat alles terwijl je in de zomermaanden juist het zonnetje in huis bent. Wat is er toch met je aan de hand?

De biologische klok
Het verhaal begint met je biologische klok. Ze noemen het een klok, maar in werkelijkheid is het een groepje cellen midden in je hersenen, zo'n 25 vierkante millimeter, dus erg groot is het niet. Dit groepje cellen stuurt je dagnachtritme aan door het aanmaken van verschillende hormonen, waarvan melatonine het meest bekend is. Melatonine heb je nodig om slaperig te worden, daadwerkelijk in slaap te vallen en te blijven slapen gedurende de nacht. Tegen de ochtend daalt de hoeveelheid melatonine in je bloed, en word je wakker. Vervolgens daalt de hoeveelheid melatonine nog verder en word je actief: uit bed en aan het werk.

De klok van slag
Wat gebeurt er als de klok van slag is? Dan raakt in eerste instantie je slaappatroon in de war. Je krijgt prikkels om te gaan slapen op de verkeerde momenten. 's Nachts lig je wakker en  overdag ga je slapen. Dit verstoorde slaappatroon zie je vaak  bij bewoners in verpleeg- en verzorgingshuizen. Deze mensen vallen vaak na de lunch in slaap en zijn 's nachts klaar wakker. Een andere belangrijke categorie klachten bij het van slag zijn van de biologische klok zijn de klachten die horen bij een winterdip. Al de verschijnselen die ik  in de eerste alinea noemde, kunnen het gevolg zijn van een biologische klok die niet op tijd loopt.

Hoe raakt de klok van slag?
Als je weinig daglicht ziet, raakt je biologische klok makkelijk van slag. En ook door een gebrek aan beweging en frisse lucht. Als je steeds maar binnenzit, en nooit eens overdag een ommetje loopt, is je biologische klok dus al gauw van slag.

Hoe zet je de klok weer bij?
Als je weet waardoor de biologische klok van slag raakt, weet je hoe je hem weer bijzet. Licht, frisse lucht en beweging zijn allemaal goed, maar van deze drie is daglicht het belangrijkst. Uit onderzoek is gebleken dat het ochtendlicht het beste werkt. Daglicht bevat in de ochtend het grootste aandeel blauw licht. In de loop van de dag verschuift dat van blauw naar rood.

Blauw licht?
Gebleken is dat er in je oog naast kegeltjes en staafjes (om kleuren en licht/donker te zien) nog een derde soort lichtgevoelige cellen zitten: ganglioncellen. Deze cellen zijn speciaal gevoelig voor blauw licht en staan in directe verbinding met de biologische klok. Zolang deze gangioncellen voldoende blauw licht zien, zullen zij via hun verbinding met de biologische klok ervoor zorgen dat er geen of weinig melatonine geproduceerd wordt. Zodra het blauwe licht afneemt, en het licht veel warmer, roder wordt, lukt het de ganglioncellen niet meer om in de biologische klok de aanmaak van melatonine tegen te houden. Dus… ga je gapen, en word je slaperig aan het eind van de dag.

Wat heeft de industrie daarop bedacht?
Philips maakt al sinds de jaren negentig van de vorige eeuw zogenaamde lichttherapielampen. Veel andere fabrikanten zijn Philips gevolgd. In verzorgings- en verpleeghuizen zie je tegenwoordig al met een zekere regelmaat lichtplafonds. Hierin worden 5600K TL-lampen gemonteerd, en wel een zodanig aantal dat er op het vlak eronder toch zeker 10.000 lux aanwezig is. Het nadeel van deze verticale ophanging is dat de lichtinval niet ideaal is voor je ogen en de ganglioncellen. Je kunt beter een lichttherapielamp verticaal voor je op tafel zetten of op een standaard, dan is het effect groter omdat het licht veel meer ganglioncellen bereikt.

Met een winterdip moet je dus voor  zo'n lamp gaan zitten?
Welnee, zoals ik boven al aangaf, kun je bij een gewoon winterdipje veel beter proberen iedere dag tussen de middag je boterham buiten op te eten, in het daglicht.
Dan heb je én daglicht, én frisse lucht én beweging. Op een winterdag is er bij een bewolkte hemel toch altijd nog 5000 lux. Het mooiste is natuurlijk om 's ochtends in het blauwe daglicht buiten te zijn, maar ja, dan zitten we op kantoor. Ga op zaterdag en zondag in ieder geval in de ochtend naar buiten. Een ander middel, lang niet verkeerd, is om in de winterperiode een week op vakantie te gaan naar een zonnige plek. Vaak is een week in november of december genoeg om de winterperiode zonder vervelende klachten door te komen.

Waarom is dit alles voor interieurarchitecten interessant?
Omdat je met deze kennis rekening kunt houden bij het maken van een ontwerp.
Ik bedoel, dat je er rekening mee kunt houden dat de gebruikers van een ruimte zoveel mogelijk profiteren van daglicht, vooral in de winter. Dus maak ramen zodanig dat er speciaal in de winter veel daglicht is. Niet alleen bij woonvoorzieningen voor ouderen moet je hierop letten, maar ook bij particulieren, scholen en bedrijven. In dit kader heb je ook een extra argument om een mooie serre te ontwerpen voor je klanten. Niet in de laatste plaats is het is handig om dit allemaal te weten om ervoor te zorgen dat jezelf minder last hebt van een winterdip. Ik wens iedereen een zonnig voorjaar toe!

Meer weten? Kijk op de website van Petra Jansen.

Verpleeghuis Moermont, Bergen op Zoom